12 Hayvanl� Takvim T�rk icad� m�?

    2009-02-04 18:26:38                cri
    �in yeni y�l� ile ilgili olarak yazd���m iki g�nl�kte, 12 Hayvanl� Geleneksel �in Takvimi hakk�nda edindi�im bilgileri aktar�rken, akl�m�n k��esinde bir soru vard�. Ger�i, sadece bir fantezi, veya sanki tarihsel bir bilmece gibi akl�ma tak�lm��t�, ama zihnimi kurcal�yordu i�te:

    12 Hayvanl� Takvim, bir T�rk icad� olabilir mi?

    O g�nl�kte, akl�ma tak�lan soruyu g�ndeme dahi getiremezdim. ��nk� elimde, fikir y�r�tebilmek i�in hi�bir bilgi yoktu. Nerede bulabilece�imi de bilmiyordum.

    Oysa, T�rk k�lt�r tarihinin e�siz kayna�� "Divan-� L�g�t-it T�rk"te 12 hayvanl� T�rk takviminden s�z ediliyormu�. Ger�i "Divan-� L�g�t-it T�rk"� biraz y�zeysel de olsa incelemi�li�im var, ama besbelli, okurken biraz s�� kalm���m ki, bu bilgi akl�mda yer etmemi�.

    Prof. Bahaettin �gel'in "�slamiyet'ten Evvel T�rk K�lt�r Tarihi" adl� geni� kapsaml� eserinde bu konuda bilgi verdi�ini de sanki hay�l mey�l hat�rl�yordum. Ne yaz�k ki, bu de�erli eser de yan�mda yok. �yle olunca, aralar�nda ba� olabilece�ine i�aret etmekten �te bir �ey s�ylersem, sadece bo� bir malumatfuru�luk taslamakla kalmayacak, haddini bilmezlik de etmi� olacakt�m. O zaman �yle hissetmi�tim.

    G��S�M�Z KABARMAZ MI?

    Oysa �imdi, sonradan edinilmi� bir cesaretle, adeta kendi kendime ��k���yorum: Soruyu dobra dobra sormakta ne sak�nca olabilirdi!

    12 Hayvanl� Takvim'i kim kimden ald�? Biz mi �inlilerden ald�k, onlar m� bizden?

    E�er biz onlardan ald�ysak, de�i�en bir �ey yok, zaten yerle�ik a��klama modeliyle uyum i�inde.

    Ama ya onlar bizden ald�ysa!.. G��s�m�z kabarmaz m�yd�? D���nsenize, 5 bin y�ll�k kesintisiz tarihi oldu�u s�ylenen koskoca �in uygarl���, k�lt�r�n�n en temel ��elerinden biri olan Geleneksel Takvim'ini T�rklerden alm��!

    "YET�� �MD�DE!"

    �in yeni y�l� ile ilgili yaz�m� okuyan de�erli arkada��m Dilek Murgul, k���k �apl� da olsa bir ara�t�rma yapm�� ve 12 Hayvanl� T�rk Takvimi'yle ilgili olarak bulabildiklerini k�sa bir not olarak yazm��.

    Notunda �u bilgi vard�:

    "Ka�garl� Mahmut der ki: 'Biz �u kitab� yazd���m�zda 466 (H.) y�l�n�n Muharrem ay� idi. Y�lan y�l� girmi�ti. Bu y�l ge�ip de 467 y�l� olunca at y�l� girecekti. Hesap sana g�sterdi�im �zere olacakt�r.' "

    Bazen, insan�n g�z�n�n �n�nde olan bir �eyi g�rebilmesi i�in parmakla g�sterilmesi gerekir. Benim de ancak bu not sayesinde kafama dank etti: Yan�mda kaynak olmasa da internet �zerinden baz� bilgilere ula�amaz m�yd�m? Evet, internetten ancak par�a par�a ve belirli bir sistematikten yoksun bilgi toplanabilirdi, ama olsun!.. Gene de belli bir fikir sahibi olabilir, bu takvimin bir T�rk icad� oldu�u d���ncesinin ciddiye al�n�p al�namayaca��na ili�kin kabaca bir kanaat edinebilirdim. Pek �ok kez oldu�u gibi, gene internet yeti�ecekti imdada.

    KA�GARLI MAHMUT'TAN �NTERNET �NG�R�S�

    Aman Allah'�m! �nternette ��yle �st�n k�r� biraz bilgi bulurum derken nelerle kar��la�t�m... Me�er, s�k�nt� bilgiye ula�makta de�il, o bilgi tufan� i�inde yolunu bulmaktaym��. �nterneti "bilgi vererek, bilgi y��arak, bilgiye bo�arak bilgisiz b�rakma arac�" olarak tan�mlayanlar�n ne kadar hakl� oldu�unu bir kez daha g�rd�m. Varl���yla ilgili bilgiyi gene arkada��m Dilek'e bor�lu oldu�um bir beyitte, b�y�k bilge Ka�garl� Mahmut "internet �a��"n� bin y�l �nce ��yle �ng�rm��:

    "Bulgak �k�� bolsa ka�an biliging yiter

    Yang�ak telim sayrap an� tamgak kakar"

    Yani:

    Kar���kl�k �ok olursa bilgin kaybolur

    M�zm�z �ok s�ylerse �enesi yorulur.

    ESR�RINI �NTERNETTEN ALDIM, �ALDIMSA DA M�R� MALI �ALDIM

    Neyse, epey u�ra��p bir hayli ay�klama yapma bahas�na bir fikir edinebildim. G�venilmeyecek bilgileri d��ar�da b�rakma �abamda tamamen ba�ar�l� oldu�um iddias�dan uzak durarak, bu fikri payla�mak istiyorum.

    �nce vurgulamak istedi�im bir nokta var: �nternetten ald���m bilgiler, kaynak g�sterilmeksizin birbirini tekrar etti�i i�in, benim de ba�lant� vermemin bir anlam� yok. Bunlar� bulmak isteyen herkes arama motoruna "12 Hayvanl� T�rk Takvimi" yazarak ula�abilir. Estetik de�er olarak uza��ndan bile ge�emeyeceklerini ak�lda tutarak s�ylersek, bu bilgilerin �o�u, �eyh Galip'in Mesnevi i�in dedi�i gibi, "m�r� mal�" olmu�. Ancak �ok �zg�n bir bilgi varsa ve "Divan-� L�g�t-it T�rk" veya "G�kt�rk Yaz�tlar�" gibi temel kaynaklara g�nderme yap�l�yorsa, bunlar� di�erlerinden ay�rmak i�in belirtiyorum.

    ANON�M �L�MLER

    Edindi�im fikrin dayana�� olan bilgilere gelince:

    12 Hayvanl� Takvim'i, Orta Asya'dan Tuna boyuna kadar geni� bir alanda ya�ayan b�t�n T�rk boylar� kullanm��. Bir internet sitesinde, kaynak belirtilmeden, "�slam-T�rk �limlerinin" bu on ikili sisteme "Tarih-i T�rki", "Tarih-i H�tay" ve "Uygur" veya "Sal-i T�rkan", yani "T�rk y�l�" dedikleri s�yleniyor. Bu �limler kim, belli de�il. Gene herhangi bir kaynak olmadan �u bilgiler aktar�l�yor:

    Bu takvimde D�nya'n�n �mr� 3.600.000 y�ld�r; bu s�re 360 ven'dir; 1 ven 10.000 y�ld�r; 12 y�l 1 devirdir; 1 y�l 12 ayd�r; 1 ay 4 hafta ve 30 g�nd�r.

    12 HAYVANIN H�K�YES�

    Takvimin k�keni ve y�llar�n s�ras�n�n belirlenmesiyle ilgili olarak, Ka�garl� Mahmud (I, 345) kayna�� verilerek aktar�lan bilgileri de �zetleyeyim:

    T�rk hakanlar�ndan biri, kendisinden birka� y�l �nce ge�mi� olan bir sava��n kesin tarihini ��renmek istemi�. Ama yap�lan hesapta, sava��n y�l� tam olarak bulunamam��. Bunun �zerine hakan �zel bir kurultay toplam�� ve ��yle demi�: "Biz bu tarihi saptamakta nas�l yan�ld�ysak, bizden sonra gelecek olanlar da yan�lacakt�r. �yleyse, biz �imdi g���n on iki burcu ve on iki ay say�s�nca her y�la birer ad koyal�m. Say�lar�n� bu y�llar�n ge�mesiyle belirleyelim. Bu aram�zda unutulmaz bir antla�ma olarak kals�n." �neri kabul edilmi�. Bunun �zerine Hakan ava ��km�� ve yaban hayvanlar�n�n "Il�su"ya do�ru s�r�lmesi emrini vermi�. "Il�su", b�y�k bir �rmakm��. Halk hayvanlar� s�k��t�rarak suya do�ru s�rm��. Baz� hayvanlar suya at�lm��. Onikisi suyu ge�mi�. Her ge�en hayvan�n ad�, bir y�la verilmi�. Hayvanlardan birincisi "S��gan", yani s��an oldu�u i�in ilk y�l bu adla an�lm��.

    K�LT�G�N NE ZAMAN U�TU?

    Bu takvimin T�rklerce kullan�ld���n� g�steren en �nemli kaynaklardan biri G�kt�rk yaz�tlar�nda bulunuyor. K�ltigin'in �l�m�yle ilgili bilgiler verilirken, tarihler bu takvime g�re belirtiliyor. �rne�in, K�ltigin an�t�n�n kuzeydo�u y�z�nde ��yle yaz�yormu�:

    "K�l Tigin koyn y�lka yiti yigirmike u�d�. Tokuzun� ay iti otuzka yo� ert�rt�m�z. Bark�n bedizin bitigta��n bi�in y�lka yitin� ay yiti otuzka kop alkd�m�z. K�l Tigin �zi k�rk artuki yiti ya��nda bulut bustad�."

    Yani, bug�nk� dille ��yle deniyor: K�ltigin, koyun y�l�n�n on yedinci g�n�nde u�tu. Dokuzuncu ay�n yirmi yedinci g�n�nde yas t�reni d�zenledik. T�rbesini, yaz�t ta��n� maymun y�l�n�n yedinci ay�n�n yirmi yedinci g�n�nde bitirdik. K�ltigin'in kendisi k�rk yedi ya��nda bulut olup gitti.

    AYRINTI �OKLU�UNDA KANIT YOKLU�U

    Buraya kadar olan bilgilerden, 12 Hayvanl� Takvim'in T�rkler taraf�ndan kullan�ld��� anla��l�yor, ama mucidi olduklar�n� kan�tlayan hi�bir �ey yok. �stelik, "1 ven 10 bin y�ld�r" denmesi tersini kan�tlamaya yarar; ��nk� �ince "1 wan", 10 bin demek. Bunun kar��l���nda T�rk�e "t�men" s�z� kullan�l�r. G�kt�rk yaz�tlar�nda "t�men" s�z� ge�iyor, ama bu s�z varken neden "1 ven 10 bin y�ld�r" deniyor? G�kt�rk yaz�tlar�, bu takvimin icat edildi�inin ileri s�r�ld��� tarihten y�zy�llar sonra dikildi. "T�men" s�z�n�n ge�mesi, daha �nce "ven" denmi� olmas�n� ortadan kald�rm�yor.

    �nternette daha say�s�z ayr�nt� var. Her y�l�n �zellikleri, aylar, haftalar, g�nler, g�nlerin b�l�mleri, 12 Hayvanl� Takvim'in nerelerde kullan�ld���n� g�steren buluntular ve benzeri gibi i�inde ilerledik�e yolumuzu kaybedece�imiz enva� �e�it do�ru-yanl�� bilgi dolu. Merakl�s� internette k���c�k bir aramayla eri�ebilir. Ama ben "T�rk icad�" teorisini destekleyen bir kan�ta rastlayamad�m.

    FAT�N G�KMEN'� TANIK G�STERMEK

    B�t�n bu veri y���n� i�inde bir yaz�y� kenara ay�r�yorum. Yaz�y� Erk Yurtsever adl� bir yazar kaleme alm��. Nedendir bilmem, bana biraz ism-i m�stear gibi geldi. Erk Yurtsever, "12 Hayvanl� T�rk Y�ll���" ba�l�kl� yaz�s�nda, "Y�ll�k Neden �in K�kenli De�ildir" ara ba�l��� alt�nda �unlar� yaz�yor:

    "T�rk y�ll���, matematik�i ve g�k bilgini Fatin G�kmen Hoca'n�n 1936 y�l�nda ileri s�rd��� g�r��e g�re en az 10000 y�ll�kt�r (100 as�r). Hoca, 1936 y�l�nda yazd��� ve T�r�h Cemiyeti'ne Tez olarak sundu�u "Eski T�rklerde Hey'et ve Takvim" adl� eserde (Yay�n T�r�hi 1937 y�l�d�r) k�saca ��yle demektedir:

    'Do�u'nun en b�y�k g�kbilimcilerinden N�siredd�n-i T�s� (1201-1274), Z�c-i �lh�n� adl� eserinde H�tay (K�tay) ve T�rk Takvimi ad�yla Mo�ullar�n kulland�klar� bir Ay-G�ne� takviminden bahsetmektedir. T�s�, bu takvimin us�llerini ve dayand��� y�ld�z toplulu�u esaslar�n� a��klamas�z ve dayanaks�z olarak sadece nakletmi�ti. Ben bu esaslar� �z�ha �al���rken g�rd�m ki, T�s�'nin bize aktard��� takvim, Batlamyus hey'eti ad�n� verdi�imiz (H�mil-i merkez) toplulu�undan �nce ya�ayan bir hey'et es�s� �zerine kurulmu�tur; ve kurulu�un zam�n� da 206 y�zy�l kadar �ncedir. Kuvvetli bir varsay�m ile kurulu�ta, geometrinin ana teoremi olan Pisagor teoreminin de d�hil oldu�u bir d�zlem geometrisi ve olduk�a ilerlemi� bir hesap us�l� kullan�lm��t�r.

    Eski �in y�ld�z topluluklar� bilimine dair yaz�lan ve incelememden ge�en Bat� eserlerinde, 206 y�zy�l �nce kurulmu� oldu�u kanaatine vard���m, y�ld�z topluluklar�n�n esaslar�na d�ir bir ize rastlamad�m. �in y�ld�z topluluklar� ve takvimi olarak ileri s�r�len bilgilerin, Bat� kaynaklar�na, per�kende ve yetersiz olarak aktar�lm�� olduklar�n� g�rd�m; ve �u neticeye vard�m:

    Kuvvetle muhtemeldir ki, bu matematik ve y�ld�z topluluklar� bilgileri, eski Orta Asya (T�rk) ilimlerinin bir par�ac���d�r."

    O neticeye nas�l vard���n� verilen bilgiden anlayam�yoruz ve 12 Hayvanl� Takvim'in neden �in de�il de T�rk icad� say�lmas� gerekti�i konusunda hi�bir fikir edinemiyoruz.

    Fatin G�kmen, konu ile ilgili olarak �u Do�u alimlerinin eserlerinden yararlanm��: N�siredd�n-i T�s�, Niz�medd�n-i Ni��b�r�, Ulu� Bey, Ali Ku��u, Bercend� , Mir�n �elebi, ve Abbas Vesim. Yukar�da ad� verilmeden s�z� edilen �limler bunlar olabilir mi?

    Bilemiyoruz. Ama Fatin G�kmen �u notu d���yor:

    "�bn-i Ebilfeth'in bu ris�lesi Mar�ga Rasath�nesi'nde T�s�'nin �al��ma arkada�� olan Muhidd�n-i �bn-i Eb� ��kr�lma�rib�'nin T�rk takvimi hakk�ndaki 'Takv�m-�l Edv�r' adl� eserine dayanmaktad�r. Takvim hakk�ndaki m�l�m�t� T�s� gibi as�l kayna��ndan aktarm�� olan bu yazar�n eserine �zg�n�m ki rast gelemedim. �stanbul k�t�ph�nelerinde yok. Fakat Ebilfeth'in ris�lesinde, T�s�'nin verdi�i bilgileri do�rulad���n� g�rd�m."

    Bulunmayan kitaptan edinilmi� bilgiler kula�a pek ikna edici gelmiyor. Bir kitab�n verdi�i bilgiyi �tekinin tekrarlamas� ise maalesef kan�t olu�turmuyor. Zaten T�s�'nin verdi�i bilgileri de "a��klamas�z ve dayanaks�z" buluyor. Ayr�ca, kendi iddias�n� da "kuvvetli bir varsay�mla" veya "kuvvetle muhtemeldir ki.." gibi ibarelere dayand�r�p ba�kaca bir kan�t g�stermiyor.

    Erk Yurtsever'in yaz�s�nda daha pek �ok ayr�nt� var, ama iddiay� inand�r�c� �ekilde destekleyecek bir �ey yok. Zaten, burada s�z�n� etmemin nedeni de, �stanbul'daki Kandilli G�zlemevi'nin kurucusu ve ilk m�d�r� olan Fatin G�kmen'den yapt���m bu hayli uzun al�nt�y� onun yaz�s�ndan aktarm�� olmamd�r.

    EDOUARD CHAVANNES'�N �DD�ASI

    Okudu�um yaz�larda, bu takvimin �in de�il de T�rk icad� oldu�u iddias�n�n en �nemli dayanaklar�ndan biri olarak, Edouard Chavannes'in "Le Cycle turc des Douze Animaux: 12 Hayvanl� T�rk Takvimi" adl� kitab� g�steriliyor. 1865 y�l�nda do�up 1915 y�l�nda �len bu Frans�z sinologunun kitab�n� okumu� de�ilim. �in kaynaklar�ndan T�rklerin tarihini ara�t�ran bir bilim adam� oldu�unu biliyorum. Sima Qian'in "Tarihsel Kay�tlar"�n� Frans�zcaya �evirip 5 cilt olarak yay�nlam��. Benim bildi�im "�in Kaynaklar�na G�re Bat� T�rkleri" adl� kitab� T�rk�eye �evrilip T�rkiye'de de yay�nland�. Benim ceh�letim de olabilir, ama "12 Hayvanl� T�rk Takvimi" adl� eserini ne g�rd�m, ne de T�rkiye'de yay�nland���n� duydum.

    Tahminimce Chavannes, �in kaynaklar�nda T�rklerle ilgili bilgilere yo�unla�t��� i�in, meslek� bir saplant� sonucunda, bu takvimin T�rk k�kenli oldu�unu sand�. Bilim adamlar�nda zaman zaman bu t�rden meslek deformasyonlar� g�r�lebiliyor. Bu olgunun en a��r� �rne�i olarak akl�ma Elias Canetti'nin "K�rle�me" adl� roman�ndaki Sinoloji Profes�r� Kien geliyor. Chavannes'in bir Kien oldu�unu im�ya kalk���yor de�ilim, ama d���nmeden de edemiyorum: E�er iddias�nda di�e dokunur bir �ey olsayd�, 12 Hayvanl� Takvim'in bir T�rk icad� oldu�unu kan�tlamak i�in u�ra�an yazarlar tezlerine b�t�n ayr�nt�lar�yla yer verir, iddialar�n�n ba�l�ca dayana�� yapard�. Oysa Chavannes'in bu takvimi neden T�rk bulu�u sayd��� bile ��renilemiyor.

    T�RK �CADI DE��L D�YE �Z�LMEK M� GEREK�R?

    Sonu� olarak, herhangi bir sistematik ara�t�rma yapm�� olma iddias�nda bulunaktan �zenle ka��narak belirtmem gerekirse, okuduklar�mdan 12 Hayvanl� Takvimin bir T�rk icad� olmad��� kan�s�na ula�t�m.

    Peki, tam da "Belki T�rkler icat etmi�tir" diye sevinebilece�imiz bir �ey ��kaca��n� d���nmeye ba�lam��ken b�yle bir sonuca var�nca, buna �z�lmek mi gerekir?

    �ocukken, "Hz. Muhammed neden T�rk de�il!" diye �z�ld���m� hat�rl�yorum. Bu da onun gibi bir �ey...

    T�rkler, tarihsel geli�melerinin bir yerinde, toplumsal-ekonomik kurulu� olarak �yle bir yere geldiler ki, bir �st yap� kurumu olarak ona uygun bir dine ge�me ihtiyac� duydular. Bu durumda ya kendileri yapacaklar, ya da haz�rda varsa bulduklar�n� alacaklard�. �nemli olan geli�melerinde o a�amaya ula�m�� olmalar�d�r. �e�itli T�rk topluluklar� co�rafi konumlar�na g�re, feodal toplumsal-ekonomik kurulu�un �styap�s�na uygun dinlerden birine ge�ti. Hazar denizinin g�neyinden ge�erek bat�ya g�� edenler �slam'la kar��la�t��� i�in onu se�ti.

    Takvimde de �yle... T�rkler, daha do�rusu, sonradan T�rk ad�yla an�lacak olan topluluklar, tarihsel geli�melerinin bir yerinde takvim kullanma ihtiyac� duyduklar� a�amaya ula�t�lar. Ya kendileri bir sistem yapacaklard�, ya da haz�r bulduklar� sistemi alacaklard�. Belki �nce kendileri daha basit bir sistem yapt�; ama sonra, daha geli�kin bir sistemle kar��la��nca, ya kendi sistemlerini ona uyarlad�lar, veya ufak tefek de�i�ikliklerle onu benimsediler.

    Sonu�ta, �inliler s�n�fl� topluma, yani uygarl��a �ok daha �nce ge�mi�ti. K�leci ve feodal toplumlar�n ekonomik temeli olan tar�msal etkinliklerin d�zenlenmesi i�in �ok uygun olan 12 Hayvanl� Takvim'i onlar�n geli�tirmi� olmas� do�al.

    Y�NE DE �FT�HAR EDEB�L�R�Z

    Uygarl�k �r�nlerini tarihin daha sonraki d�nemlerinde benimsemek hi� de yerinilecek bir �ey de�il. �o�u zaman, arkadan gelen �ndekini ge�iyor. Tarihte e�itsiz geli�me yasas�n�n gere�idir bu. Bir zamanlar insanl��a uygarl���n en �nemli �r�nlerini arma�an eden �in de, tarihinin sonraki d�nemlerinde geride kald�. Ama �imdi dev at�l�mlar yap�yor.

    12 Hayvanl� Takvim'in mucidi olma �erefine gelince... Ortak tarihimizin �nemli bir b�l�m�n� olu�turan y�zy�llar boyunca zaman�m�z� biz de ayn� sistemle saym���z. �in'in tarihsel ve g�ncel b�t�n ba�ar�lar�na, ortak Asya uygarl���m�z�n kazan�mlar� g�z�yle bakarak kendimize de pay ��kar�p sevindi�imiz gibi, ondan da gururlanmamam�z, iftihar etmememiz i�in herhangi bir neden yok.

© Copyright by www.cri.cn, 2007