�in ejderi nas�l do�du?

    2009-01-07 14:55:54                cri
    Bu soruyu mecazi anlamda sormuyorum. Yani, ba�ta ekonomi olmak �zere her alanda g��lenen �in yerine, daha ��k bir s�yleyi� olsun diye "ejder" diyor de�ilim. Kastetti�im, �in'de hemen hemen her yerde g�rd���m�z mitolojik ejder fig�r�. Sonu�ta, tabii yine �in'i temsil eden bir imge; zaten "o anlamda kullanm�yorum" derken bile, �in'i simgeledi�ini kabullenmi� oluyorum. Ama burada simgeledi�ini de�il, bizatihi imgenin kendisini s�z konusu ediyorum.

    M�LAD� YILBA�INDAN SONRA GELENEKSEL YILBA�I

    "�imdi durup duruken bu da nereden ��kt�" denebilir. Asl�nda zihnimde yeni beliren bir soru de�il. Bug�nlerde akl�ma geli�ine bir t�r "n�ksetme" diyebiliriz.

    N�ksetmenin nedeni de ya�ad���m�z g�nler.

    Hay�r, "Zaman k�t�" ya da "Ekonomik kriz her taraf� sard�" gibi �znel veya nesnel bir "ya�ad���m�z g�nler"    betimlemesine giri�ecek de�ilim. Y�l�n belli g�nlerinden s�z ediyorum.

    �in'de miladi y�lba�� ge�er ge�mez geleneksel yeni y�l haz�rl�klar� ba�lad�. Malum, geleneksel �in takvimi 12 hayvanla simgelenen y�llara g�re hesaplan�yor. Geleneksel takvimle 4706 y�l�na girece�imiz bu y�lba��, miladi takvimle 26 Ocak'a rastl�yor. B�ylece Fare Y�l� geride kalacak ve �k�z Y�l�'n� idrak edece�iz. Her bir y�la yeniden kavu�mak ancak 12 y�lda bir nasip oluyor.

    EJDER� KAFAYA TAKMAK

    "Giden fare, gelen �k�z! Ejderden sana ne?" denebilir.

    Bunu, me�ru bir soru addederim. Ayn� zamanda, "�zme tatl� can�n� b�yle fuz�li i�lerle" gibi bilgece bir uyar� i�erdi�ini de kabullenmekten ka��nmam.

    Ne var ki, insan�n akl� bir�eye tak�lmayag�rs�n!

    "Ejderden sana ne" demek kolay!

    Nitekim, biraz daha yak�ndan incelenince, z�hnime tak�lan sorunun hakl� y�nleri oldu�u da g�r�lecektir.

    DO�ADA HAYVAN MI KALMADI?

    �in takviminde zodyak�, yani bur�lar ku�a��n� olu�turan 12 hayvandan 11'i do�ada var: Fare, �k�z, kaplan, tav�an, y�lan, at, ke�i, maymun, horoz, k�pek ve domuz. Do�ada bulunmayan sadece ejder...

    Do�ada hayvan m� kalmad� da, eski �inliler olmayan bir imge uydurma ihtiyac�n� hissettiler?

    �rne�in, deve diyemezler miydi?

    Ejder yerine, timsah olmaz m�yd�?

    Geyik, o muhte�em boynuzlar�yla �ok ho� durmaz m�yd�?

    Uzun gagas� ve uzun ayaklar�yla zarif bir uyum simgesi olu�turan leyle�in nesi eksikti?

    Velhas�l, do�ada hayvan bol.

    �yleyse bu ejder nereden ��kt�?

    Buna kestirmeden bir cevap aranacaksa, i�in i�inden kolayca ��k�labilir. "Esatirden al�nm��, eskilerin i�lerini fazla kar��t�rma" diyenler olabilir. Onlar i�in konu zaten orada kapan�r.

    ANKA KU�U VE TEKBOYNUZ

    Ama l�zumsuz meselelere kafa yormaktan kendini alamayanlar bu cevapla tatmin olmayacakt�r. Benim gibilerin a�z�n� t�kamak i�in s�ylenebilecek daha ba�ka s�zler de bulunabilir. S�zgelimi, Bat� dillerinde "f�niks" denen anka ku�u da do�ada yok. Keza, yine Bat�l�lar�n "unikhorn" dedi�i tekboynuz da sadece mitolojide mevcut.

    Do�ru. Ama bu meseleyi gene a��klam�yor. Olsa olsa, bu iki mitolojik yarat���n k�keninin ne olabilece�ine ili�kin iki soru daha ortaya at�lm�� oluyor. �in ejderinin nas�l do�du�u sorusu gene cevaplanm�� olmuyor.

    RESMEN TANI�TIRILMADIK

    Do�ruyu s�ylemek gerekirse, �imdi kafam� bunca kurcalamas�na ra�men, �in ejderiyle ilk kez ne zaman kar��la�t���m� hat�rlam�yorum. Zihnimde hi�bir iz kalmam��. Demek ki, bilincine vard���m bir olay olarak ger�ekle�memi� bu kar��la�ma. �ylesine, do�al olarak �in'i temsil eden bir fig�r olarak benimsemi�im...

    San�r�m �in'e hi� gelmemi� bile olsa, pek�ok ki�i filmlerden, resimlerden g�re g�re, pek de fark�na varmadan, zihninde o �zel ejder imgesini bu �lkeyle �zde�le�tirmi�tir.

    HER YERDE EJDER VAR

    �in'e gelince herkes gibi ben de ejder fig�r�n� her yerde g�rmeye ba�lad�m. �lk gelen herkesin ziyaret farizas�n� yerine getirip hac� oldu�u tarihsel mekanlardan reklam panolar�na, elbiselerden yiyecek i�ecek ambalajlar�na kadar her yerde, m�mk�n olan her �e�itlemesiyle, g�z�n g�rd��� her nesnede ejder var. Daha �lkeye girerken ejderle kar��la��yorsunuz. Ba�kent Uluslararas� Havaalan�'n�n yeni terminalinde etkileyici bir ejder heykeli var. Bindi�iniz araban�n markas� "King Long" Alt�n Ejder anlam�na geliyorsa veya arabaya binmeyip metro ile ula��m� tercih ediyorsan�z, yan�n�zda oturan kad�n�n yuvarlak kasnakla i�ledi�i nak�� bir ejder fig�r� ise, art�k bu imgeyi ister istemez kan�ks�yorsunuz.

    Fark�ndal�k d�zeyime ili�kin son derece k�t� bir referans olmas�na ra�men, bu noktada bir�eyi itiraf etmek zorunday�m. Bunlar� yazmasayd�m muhtemelen hi� farkedemeyece�im bir�eyi �u sat�rlar� yazarken g�rd�m. Ayaklar�mdaki terliklerin �zerinde, sar� yald�zl� iplikle i�lenmi� sa�l� sollu birer ejder var.

    Neyse, k�sacas� �in'de her yerde ejder var... �yleyse, ejderi her yerde g�rmeye al��m��ken takvimde de g�rmeyi do�al kar��lamam gerekirdi. Ama �yle olmad�.

    KUT SA�AN, KISMET A�AN, TAL�H DA�ITAN M�BAREK EJDER

    Ge�en y�l geleneksel �in takvimi ile ilgili bilgiler edinirken �unlar� ��rendi�imi hat�rl�yorum:

    Ejder bir bak�ma �in ulusunun manevi simgesi say�labilir. �stelik, Bat� efsanelerindeki gibi tekinsiz, meymenetsiz, mendebur bir yarat�k de�il, hay�rl�, u�urlu kademli bir varl�k say�l�yor. Geleneksel �in k�lt�r�nde kut sa�t���na, k�smet a�t���na, talih da��tt���na inan�l�yor. Ayr�ca g�� ve onur timsali kabul ediliyor. O y�zden pek�ok �inli �ift hamilelik planlar�n� �ocuklar� Ejder Y�l�'nda do�acak �ekilde yap�yor. O y�l d�nyaya gelen neslin, ya�ayanlar�yla �lm��leriyle tekmil s�laleye �eref getirdi�i farzediliyor.

    "O halde geleneksel �in takviminde de bir adet ejder olmas� gayet do�al, bunda yad�rganacak bir�ey olmad��� gibi hayli m�nasip de olmu�" diyebiliriz... Diyebiliriz ama, bu ejderin k�keni ne?

    �in ejderi m�barek bir varl�k oldu�una g�re, gene d�rtse d�rtse habis �eytan d�rt�yordur: Ge�en y�ldan beri, zaman zaman bunu d���n�yorum.

    B�L�NEN� KE�FETMEK

    Aradan ge�en zaman i�inde bu konuda �ok yo�un ve hummal� bir ara�t�rma faaliyeti y�r�tt���m s�ylenemez, ama geleneksel �in k�lt�r� ile ilgili olarak okudu�um kitaplar� bir de bu sorunun cevab�n� bulabilecek �ekilde inceliyordum. K�smet gene bir �in yeni y�l� �ncesineymi� ki, soru gene zihnimde n�ksetmi�ken, san�r�m bu defa sorunun cevab�n� buldum. "Cevab�n� buldum" derken, kendi zihnimde bana makul gelen bir a��klamayla kar��la�t�m. Yoksa, kula�a "Evreka" diye anadan �ryan meydana huru� edermi� gibi geliyorsa, murad�m bu de�il. Cevab� bulan ben de�ilim... A��klama �oktand�r biliniyordur da, ben yeni ��reniyorum. Gene de, yeni edindi�i bilginin co�kusuna kap�lan yeni�eri misali, ben de bu a��klamay� �in g�nl���mde payla�madan edemedim.

    "Madem a��klayacakt�n, laf� uzatmadan en ba�ta sadede gelseydin" denebilir, ama bu k�ken a��klamas�n�n beni heyecanland�rd���n� bir �ekilde anlatmak zorundayd�m. �imdi anlat�nca ��renenlere hi� de heyecan verici gelmeyebilir, ama olsun. Ben yine de, bilmek isteyebilecekler i�in k�saca �zetlemeye de�er oldu�u kan�s�nday�m.

    YAND� �LE HUANGD�

    �in efsanelerinde Sar� �mparator �nvan�yla an�lan Huangdi, Sar� Nehir vadisinde h�k�m s�r�yormu�. Ayn� b�lgede Yandi ad�nda ba�ka bir h�k�mdar daha varm��. Onun �nvan� da K�zg�n �mparator'mu�. �kisi de insanl��a b�y�k hizmetlerde bulunmu�. Bir�ok uygarl�k �r�n�n� getirmi�. Bu iki h�k�mdar �in ulusunun en eski atalar� olarak kabul ediliyor. Bug�n bile �inliler kendilerini "Yandi ile Huangdi'nin ahfad�" olarak kabul ediyor. �ki h�k�mdarl�k g��lendik�e, kom�u y�relerdeki kabileleri kendilerine ba�lam��lar. Tarihsel a��dan bak�l�nca, sonraki vakan�visler "imparator" �nvan�n� yak��t�rsa da, iki lider de asl�nda b�y�k ihtimalle kuvvetli birer kabilenin reisi olmaktan ba�ka bir�ey de�ildi. Ba�ka kabileleri yendik�e onlar� da b�nyelerine katm��lar ve giderek g��lenmi�ler. Yandi'nin kabilesi g�neydo�u y�n�nde Jiuli kabilesiyle sava�a tutu�tu�unda darda kal�nca Huangdi'den yard�m istemi�. �kisi elele verip d��man� yenmi�. Ancak bir s�re sonra iki m�ttefik anla�mazl��a d��m�� ve ��kan sava�ta Yandi yenilmi�. Nihayet Huangdi b�t�n kabile reislerini toplant�ya �a��rm��. Toplant�da Sar� �mparator b�t�n kabilelerin olu�turdu�u konfederasyonun ba��na getirilmi�. Kabilelerin birle�mesiyle Huaxia toplumu olu�mu�. Bugun �in ulusunun ana g�vdesinin bu topluluktan do�du�u kabul ediliyor.

    HAYVANLARIN FER��TAHI

    Burada dikkat edilmesi gereken nokta sava�lardan sonra yenilen taraf�n galip gelen tarafla birle�mi� olmas�. Bu, Asya tarihinin daha sonraki d�nemlerinde de s�k s�k g�r�len bir olgu. Birle�irken iki taraf aras�nda, b�t�n de�erlerinin birbirine kat��mas� s�reci ger�ekle�iyor. Dinler tarihinde buna senkretizm deniyor. ��te bu birle�me �in ejderinin ortaya ��k���n� da a��kl�yor.

    �in ejderi bir b�t�n olarak do�ada olmasa da, v�cudundaki b�t�n b�l�mler do�adaki hayvanlardan geliyor. �rne�in baz� eski �in kitaplar�nda ejder ��yle betimleniyor: Boynuzlar�, geyik; kafas�, deve; boynu, y�lan; v�cudundaki pullar, bal�k; avu� i�leri, kaplan; pen�eleri, �ahin; kulaklar�, �k�z... Bu betimleme de g�steriyor ki, �in halk�n�n g�z�nde ejder �e�itli hayvanlar�n en �nemli �zellikleri say�lan organlardan olu�mu�tur. �e�itli yollarla birle�en kabilelerin her biri, birle�meden �nce de�i�ik totemlere sahipti. Kabileler genellikle totem olarak bir hayvan� benimsiyordu. Birle�me s�recinde her kabilenin totemi olan hayvan�n en �nemli �zelli�i al�nm�� ve ortaya hepsinin �zelliklerini ta��yan, hayvanlar�n feri�tah� diyebilece�imiz ola�an�st� bir varl�k ��km��. Bu varl�k da, b�t�n kabilelerin birle�mesiyle olu�an ve �in ulusunun ana g�vdesinin ba�lang�c� say�lan Huaxia toplumunun sembol� ejder olmu�. O zamandan beri de �in ulusunun uzun tarih boyunca aziz tutulmu�.

    B�LMECE B�LD�RMECE

    Evet, benim k�lt�r tarihine ili�kin �e�itli kitaplardan kendi yapt���m �zet a��klama b�yle. Akademik ama�l� bir �al��ma niyetinde olmad���m i�in referans cihaz� olu�turmaya da kalk��mad�m. Ama bu konuda kaynak�a arayan herkes, �in'de sat�lan ya da internet �zerinden ula��labilecek kitaplarda bol bol bilimsel materyal bulabilir. Bizim �niversitelerimizde bu konuda bir �al��ma yap�l�p yap�lmad���n� bilmiyorum. Yap�lm�� olmas�n� ve benim malumu biraz kabaca ilandan �teye gidememi� oldu�umu �mit etmek isterim.

    Son olarak bir �in bilmecesi sormak istiyorum: Herkeste bir tane var, her ailede bir�ok var, b�t�n d�nyada ise sadece 12 tane var. Bilin bakal�m bu nedir?

    Cevap tahmin etti�iniz gibi...

    12 hayvanl� �in takvimini, geleneksel y�lba�� �ncesinde tekrar konu�aca��z.

    Ho��akal�n.

© Copyright by www.cri.cn, 2007