�in g�kkubbesi alt�nda geleneksel y�lba��

    2009-01-21 19:30:02                cri
    �in'de art�k geceleri g�ky�z�, �niden dev�s� bir �i�ek gibi a��l�p salk�m salk�m ya�an reng�renk nur taneleriyle ayd�nlan�yor. Ka� gecedir Beijing semalar� da all� morlu, ye�illi sar�l� k�v�lc�m nak��lar�yla s�sl�.

    ��-be� saniye s�ren g�ksel renk ��leni biter bitmez yerini hemen bir ba�kas� al�yor. Hayali bir define sand���ndan ak�ll� bir d�zene g�re sa��lan reng�renk m�cevherler, gece g���n�n derin sahnesinde, k�sac�k bir g�steri daha yap�yor. Yeniy�l gecesi bu g�steri, saniye sektirmeden, saatlerce, aral�ks�z olarak devam edecek.

    G�z �n�ne bir �n seriliveren, biri gidince hemen �teki beliren peri saraylar�na ke�ke ayn� g�zellikte sesler e�lik etseydi� Ya da hi� olmazsa, o ���k ayinleri sessiz sedas�z eda edilseydi�

    O g�rsel zar�fete b�ylesi bir i�itsel gar�betin e�lik etmesi, fiziksel evrenin insano�luna �detti�i bir bedel mi? Bu renk senfonisinin kar��l��� ille de bu kakafoni mi olmal�?

    Patlama m� desem, g�mb�rt� m�, cay�rt� m�, bilemiyorum� Her biri kendi me�rebince ses ��kar�yor. Do�rusu, T�rk�emizde �n� sesleri betimlemek i�in kullan�lan b�t�n s�zc�k da�arc���n�n hakk�n� l�y�k�yla veriyorlar.

    En iyisi, "G�r�nt�s�n� seven sesine katlan�r" deyip ses yal�t�m� pek de iyi olmayan pencere camlar�n�n ard�ndan bakmak. B�ylece, ejder nefesi gibi yakan keskin barut kokusundan burnumuzu da esirgemi� oluyoruz.

    MAH�ER� N�FUSUN BAYRAM TRAF���

    Evet, buras� barutun anavatan�. G�ky�z�ne maytaptan uzay gemisi ta��yan rokete kadar her�eyi g�nderen �in'de geleneksel y�lba�� kutlamalar� ba�lad�. Birka� g�n i�inde �k�z Y�l�'n� idr�k edece�iz.

    "Bahar Bayram�" ad�yla da an�lan y�lba��, �in'in en �nemli tatili. �inliler, "Guo nian", yani "y�l�n ge�i�i" dedikleri bu bayramda nerede olurlarsa olsunlar, iki elleri kanda bile olsa, muhakkak ailelerine kavu�maya �al���yor. Y�lba��nda b�t�n aile "kavu�ma yeme�i" yiyor, herkes birbirine hediyeler veriyor.

    Bayram trafi�i �oktan ba�lad�. Havaalanlar�, tren istasyonlar�, otob�s terminalleri ana-baba g�n�. B�yle zamanlarda insan, bayramlarda yollar� kan rev�n i�inde kalan �lkemizi d���nmeden edemiyor. Mah�eri bir n�fusa sahip �in'de bayram ula��m�n�n ihtiyac�n� kar��lamak �deta do�a�st� beceriler gerektiriyor. Ama �in Ula�t�rma Bakanl��� kendinden emin, ald��� �nlemlere g�veniyor. Daha yo�unluk ba�lamadan, "Kimse yolda kalmayacak" diye a��klama yapt�lar.

    ZEMHER� AYINDA BAHAR BAYRAMI

    Bizde eskiden 1 May�s "Bahar Bayram�" diye kutlan�rd�. ���i S�n�f�n�n Uluslararas� Birlik ve Dayan��ma G�n�, "kom�nist bayram�d�r" diye yasakken, "Bahar Bayram�" 1 May�s'�n ba�ka bir vesileyle savu�turulmas� i�in ba�vurulmu� beceriksizce bir kurnazl�k giri�iminden ibaret kald�. Ama "Bahar Bayram�" denince benim akl�ma gene Nisan-May�s aylar� geliyor.

    Beijing'de Ocak-�ubat aylar�nda h�l� zemher� so�uklar� h�k�m s�r�yor. �yleyse, bu aylara denk gelen y�lba��na neden "Bahar Bayram�" denir? Bunu anlamak i�in bakt���m birka� kaynakta, "Bahar Bayram� gelince do�a da canlanmaya ba�lar " gibi harc�alem a��klamalardan ba�ka bir�ey bulamad�m. Sordu�um �inli dostlar�m da ayn� �eyleri tekrarlay�p tatmin edici bir a��klama yapamad�. Do�ru, baharda do�a canlanmaya ba�lar, ama en az�ndan Beijing i�in konu�acak olursak, daha vakit erken. Sonra, yanl�� hat�rlam�yorsam, ge�en y�l en k�t� meteorolojik afetler, bu s�zde bahar aylar�nda olmu�tu.

    Gelgelelim, �in kocaman �lke, tarihi de uzun; herhalde, gelenek �nce daha g�ney enlemlerinde ortaya ��kt�, sonra �lkenin kuzeylerine yay�ld�. G�neylere cemreler belki bu aylarda d��meye ba�l�yordur! Eski bilgeler i�lerini bilir, vard�r muhakkak bir hikmeti� �stelik, 1929 y�l�nda yap�lan Takvim Reformu'na kadar y�r�rl�kte kald���na g�re, pratikte de iyi i� g�rm�� demek ki� Eski d�nya g�r���ne g�re yap�lan tasnifte, geleneksel takvim Yin, Gregoryen milad� takvim Yang say�l�yor. Yin, di�i �ge oldu�una g�re, do�urgan, yani verimli, i�e yarayan bir takvim�

    KAMER HANIM �LE �EMS� BEY

    Y�lba�� pek do�al olarak, geleneksel �in takviminin birinci ay�n�n birinci g�n� ba�l�yor. Eskiden, 15 g�n sonra yap�lan Fener Bayram�'na kadar s�rermi�. Geleneksel �in takvimi, Ay'�n evrelerine g�re d�zenlendi�i i�in Kamer� Takvim olarak adland�r�l�yor.

    Ne var ki, bu adland�rma tam do�ru say�lmaz. ��nk� sadece Ay'�n hareketlerine g�re hesaplanan takvimde bir y�l 355 g�n s�r�yor. Yani, D�nya'n�n G�ne� �evresindeki y�r�ngesinde bir kez d�n���ne dayal� takvime k�yasla 11 g�n eksik; her d�rt y�lda bir, eksik 12 g�ne ��k�yor. O y�zden, �slam� g�nleri belirlemekte kullan�lan Kamer� Takvim'e dayal� Hicri seneyle Ramazan ay�, bir �nceki y�la g�re 11 g�n erken ba�l�yor. Herkes �ocuklu�undan hat�rlad��� Ramazan davulcusunu dinleme zevkine, ancak 35 y�l sonra, yani art�k ayn� tad� alamad��� �a��nda kavu�uyor.

    Oysa �in takviminde y�lba��, hep ayn� mevsimde oluyor. Tarih, milad� takvime g�re, ancak bir ayl�k bir s�re i�inde de�i�ebiliyor. Y�lba��, 21 Ocak ile 20 �ubat aras�nda bir tarihe denk d���yor.

    Bunun nedeni Kamer� Takvim'in G�ne� ile ili�kilendirilmi� olmas�. Bakt���m kaynaklarda buna yabanc� dillerde "lunisolar" takvim ad� veriliyor. T�rk�eye, "Kamer�-�ems� Takvim" diye �evirebiliriz. Eski terimlerle yap�lan bu adland�rma akla "Kamer Han�m ile �emsi Bey" adlar�nda evli bir �ifti getiriyorsa, yeni dille "Ay-G�ne� G�ngeni" diye de �evirebiliriz.

    Adland�rma �nemli say�lmayabilir, �nemli olan bu takvimde Ay ile G�ne�'in, yani Yin ve Yang �gelerinin birle�ip bir uyum olu�turmu� olmas�.

    ��N TAKV�M�NE G�RE KA� YILINDAYIZ?

    Geleneksel �in takvimine g�re y�llar belli bir olaydan ba�lat�l�p say�yla say�lm�yor. G�venilirlik ��hreti ��pheli olan Vikipedia'ya g�re, bir t�r "milat noktas�" al�nmak istenirse, Sar� �mparator Huangdi'nin h�k�mdarl���ndan ba�lan�yormu�. Asl�nda bu sayma i�lemini yapan �inliler de�il; daha �ok �in d���ndaki kaynaklar �yle s�yl�yor. Nitekim, sordu�um �inlilerin hepsi �k�z Y�l�'na girece�imizi bildi, ama hi�biri say�sal olarak hangi y�lda oldu�umuzu bilemedi. Zaten Huangdi'nin ne zaman h�k�m s�rd��� de kesin olarak kan�tlanabilmi� de�il. Pek kullan�lmayan bu us�le g�re 4706, 4707, veya 4646 y�l�na giriyoruz.

    "KEH�NET KEM�KLER�"NDE TAKV�M

    B�y�k �in tarih�isi Sima Qian'�n "Tarihsel Kay�tlar"�na g�re, Xia hanedan� zaman�nda yeni y�l k�� g�nd�n�m�nden sonraki ikinci Yeni Ay'da ba�larm��. Han hanedan�na mensup �mparator Wu zaman�ndan beri, yani 2 bin y�l� a�k�n bir s�redir , y�l�n ba�lang�c� i�in �l�� bu olmu�. Sima Qian y�l�n ba�lang�c�n� Xia hanedan�yla b�yle ili�kilendirdi�i i�in, gelenesel �in takvimine "Xia Takvimi" de deniyor. Bir ba�ka ismi de "Tar�m Takvimi". ��nk�, tar�msal etkinlikler bu takvime g�re y�r�t�l�rm��.

    Geleneksel takvime ili�kin en eski kay�tlar, �in tarihinin belgelenmesi a��s�ndan �ok �nemli say�lan "Keh�net Kemikleri"nde bulunuyormu�. Eskiden imparatorlar �nemli bir i�e kalk��acaklar� zaman, talihlerinin y�ver gidip gitmeyece�ini k�hinlere dan���rm��. K�hinler hayvan kemilkeri veya kaplumba�a kabu�unu ate�e tutar, �s�n�n etkisiyle olu�an �atlaklar�n �ekline g�re sonucu bildirirmi�. Keh�netin dedi�i gibi yap�lan i�in sonucu da kemi�e kaz�narak kaydedilirmi�. Yak�n d�nemde bulunan bu kemiklerde olaylar Xia Takvimi'ne g�re yaz�lm��.

    Geleneksel �in takviminde her ay bir hayvan�n ad�yla adland�r�l�yor. Tek istisna, do�ada bulunmayan mitolojik yarat�k ejder. Y�llar da, aylara ad�n� veren bu hayvan cinsleriyle say�l�yor. Yani, her 12 y�lda bir tekrar ayn� y�la d�n�l�yor.

    Takvimde y�l�n ilk ay� fare. Bunu s�ras�yla, �k�z, kaplan, tav�an, ejder, y�lan, at, ke�i, maymun, horoz, k�pek ve domuz izliyor. Tabi�, ayn� s�ra y�llar i�in de kullan�l�yor. 2008, fare y�l�yd�. Yani bu y�l, 12 bur�lu �evrimin ikinci kona��nday�z. 2020 y�l�nda tekrar fare y�l�na d�nece�iz. 2021 ise yine �k�z y�l� olacak.

    YE��M �MPARATOR'UN G�KSEL YARI�I

    Evet, �in takvimi ayn� zamanda, herkesin do�du�u y�ldaki hayvan�n �zelliklerine g�re belirlendi�i varsay�lan bir fal sistemi de olu�turuyor. Bu sistemin nas�l olu�tu�u kesin olarak bilinmedi�i i�in, muhtelif efsanev� rivayetler var. Rivayetin biri ��yle:

    Taocu inanca g�re g���n y�neticisi olan Ye�im �mparator l�kapl� Yu Di, takvimde yer verece�i hayvanlar� ve s�ralar�n� belirlemek i�in bir yar��ma yapmaya karar vermi�. Karar�n� il�n ederek, gelecek y�lba��nda yan�na ula�acak ilk 12 hayvan� s�ralar�na g�re yerle�tirece�ini duyurmu�. B�t�n hayvanlar kendilerine �zg� �zellikleri kullan�p nas�l birinci geleceklerini d���nmeye ba�lam��. Sab�r ve sebat timsali �k�z, �teki hayvanlardan yava� hareket etti�ini bildi�i i�in, daha bir y�l �nceden yola ��km�� ve var�� yerine ilk gelen hayvan olmu�. �teki hayvanlar da birer birer gelmi�. Karar a��kland���nda fare �evik bir hareketle ve farkettirmeden �k�z�n ba��na t�rman�p itiraz etmi�. En �nce kendisinin geldi�ini ileri s�rerek Ye�im �mparator'a "�nanm�yorsan sokakta gezelim, halk karar versin" demi�. �k�z gibi b�y�k ve g��l� bir hayvan�n �st�nde fareyi g�ren halk "Bunda bir marifet olmal�" diye d���nm��. �k�z aleyhisselam, zaten uysal, a�z� var dili yok... Ye�im �mparator da fazla �stelememi� ve ilk s�ray� fareye vermi�. B�ylece mevcut s�ra olu�mu�.

    FARE TIKIRTISINDAN DOMUZ HORLAMASINA B�R G�N�N HESABI

    Daha yayg�n kabul g�ren bir ba�ka rivayete g�re ise, se�im ve s�ralama, bu hayvanlar�n g�n i�inde en hareketli oldu�u saatlere g�re yap�lm��.

    Han hanedan� d�neminden beri �inliler g�n� iki�er saatlik 12 zaman dilimine b�l�yor. Saat 23.00 ile 01.00 aras�ndaki birinci dilimde fare �ok hareketli olurmu� ve t�k�rt�s� en �ok o zaman i�itilirmi� . 01.00 ile 03.00 aras�ndaki dilimde �k�z gevi� getirir ve �ift s�rmeye haz�rlan�rm��. 03.00 ile 05.00 aras�ndaki zaman, kaplan�n en sald�rgan oldu�u ve ava ��kt��� saatlermi�. 05.00 ile 07.00 aras�nda tav�an i� ba��nda olur ve e�inerek besin ararm��. 07.00 ile 09.00 aras�nda ise b�y�l� ejder ya�mur ya�d�r�rm��. 09.00 ile 11.00 aras�nda, y�lan baharda b�y�yen otlar�n aras�nda dola��rm��. 11.00 ile 13.00 aras�nda, yani G�ne�'in en parlak oldu�u saatler, at�n ko�mas� i�in en g�zel zamanm��. 13.00 ile 15.00 ke�inin otlad��� saatlermi�. 15.00 ile 17.00 aras� maymunlar�n en hareketli oldu�u, atlay�p z�playarak en �ok g�rt�lt� yapt��� satlermi�. 17.00 ile 19.00 aras�nda karanl�k ��kmeye ba�lar ve horoz k�mesine girermi�. 19.00 ile 21.00 aras�ndaki zaman diliminde k�pek geceleyin bek�ilik g�revi yapmaya ba�larm��. G�n�n 21.00 ile 23 aras�ndaki son b�l�m�nde ise, yery�z�ndeki b�t�n yarat�klar uykuya dalar, heryeri sessizlik kaplar, domuzun horlamalar�ndan ba�ka bir�ey duyulmazm��.

    12 HAYVANLI T�RK TAKV�M�

    12 hayvanl� takvimin k�keni bilinmese de, tar�m ve hayvan yeti�tiricili�ine dayal� eski hayat� d�zenlemekte �ok kullan��l� oldu�u i�in, sadece Han milliyetinden �inlilerce de�il, �teki milliyetlerin mensuplar�nca da benimsenmi�. Hatta �in s�n�rlar�n� a�arak di�er G�neydo�u Asya �lkelerine de yay�lm��.

    T�rk k�lt�r tarihiyle ilgili baz� kitaplarda, �slam dinini kabul etmeden once T�rklerin de 12 hayvanl� bir geleneksel takvimi oldu�u belirtiliyor. �slamiyet �ncesi d�nemlerde T�rklerin �in ile yak�n ili�ki i�inde oldu�u hat�rlanacak olursa, b�yle olmas� son derece akla yak�n.

    DO�UM G�N� YER�NE DO�UM YILI KUTLAMASI

    �inliler yeni y�l hediyesi al�rken, �zerinde o y�l� simgeleyen hayvan resimleri bulunan e�yalar al�yor.

    Ressamlar ve g�zel yaz� ustalar�, eski �a�lardan beri eserlerini imzalarken "�k�z y�l�nda tamamland�", "Kaplan y�l�nda bitirildi" gibi kay�tlar d���r�rm��.

    Bat�l inan�lar�n g��l� oldu�u aileler, damat ya da gelin aday�n� se�erken, hayvan burcundaki �zelliklerinin uygun olup olmad���na bakarm��.

    K�sacas�, �in takviminde ya da bur�lar ku�a��nda en �nemli �ey, bir insan�n do�du�u y�l. Yani eski takvime g�re do�umg�n� yok, do�um y�l� var. 12 y�ll�k �evrim s�rekli oldu�u i�in do�um y�llar� 12, 24, 36, 48, 60, 72, 84 ve daha ileriki ya�larda kutlan�yor.

    Do�umg�nlerinde bir ya� daha ya�land��� i�in h�z�nlenenlere �in sistemine ge�melerini �neririm. Yaln�z, �nceden bir uyar�da bulunmam gerek: Do�um y�llar� biraz u�ursuz say�l�yor. O y�llarda bir tekinsizli�e u�ramamak i�in dikkatli olmak gerekiyormu�. Bunun tek istisnas� 60'�nc� ya�. O zaman insan bilgelik �a��na eri�ti�i i�in �zel kutlamalar yap�l�yormu�.

    S�Z HANG� HAYVANIN YILINDA DO�DUNUZ?

    Ben horoz y�l�nda do�dum. Bu bilgiden, ya��m� tahmin edebilir misiniz, bilemem. Ama herkesin kendi do�um y�l�na g�re burcunu belirlemesi i�in basit bir ipucu verebilirim. 2008 y�l�n� fare y�l� olarak al�p yukar�da verdi�im s�raya g�re hayvanlar� yan yana yaz�n ve altlar�na 2008'e birer y�l ekleyin. Sonra her bir havyan�n alt�ndaki say�dan 12 ��kar�n. Bu i�i 4-5 defa tekrarlay�nca kend� do�um y�l�n�z hayvanlardan birinin alt�nda belirecek. �rne�in horoz y�l� en son 2005'teydi. Ondan �nce 1993, 1981, 1969, 1957, 1945 ve 12'�er y�ll�k aralarla �teki y�llardayd�. Ben de bu sayd���m y�llardan birinde do�dum.

    Do�du�u y�l�n hangi hayvanla simgelendi�ini saptamakta g��l�k �eken dinleyicilerimiz, program�m�za bir elektronik posta g�nderdikleri takdirde hemen hesaplay�p kendilerine bildirece�imizi belirtelim. (tur@cri.com.cn)

    GUO NIAN HAO!

    Bu arada, tekrar reng�renk havai fi�eklere d�nersek... O g�z ok�ayan g�zelliklere kulak t�rmalayan seslerin e�lik etmesi sorununu da �inlilerin g�n�n birinde ��zeceklerini umuyorum. Bilimel ve toknolojik alanda h�zl� ad�mlar atmaya ba�layan �inliler,kan�mca g�n�n birinde g�rsel uyuma i�itsel ahengin e�lik etti�i maytap g�sterileri de d�zenleyebilir. O zaman maytap sesleri kula��m�za Beijing Filharmoni Orkestras�'n�n konserleri gibi gelebilir.

    �yi yeni y�llar.

    Guo nian hao!

© Copyright by www.cri.cn, 2007